ЖАҢГАКТЫ СҮЙГӨН ТЫЙЫН ЧЫЧКАНДАР

Бул бөлүмдө Аллахтын сүйкүмдүү тыйын чычкандарды жаратканда аларга тартуулаган кээ бир кызыктуу касиеттерин көрөсүңөр. Досторуңар бул кичинекей, сүйкүмдүү жандыктар жөнүндө окугандарыңарга абдан таң калышат.

Тыйын чычкандар негизинен Европа материгиндеги токойлордо жашашат. Бойлору 25 см, башкача айтканда, силердин колуңар менен өлчөгөндө эки карыш. Арт жагында дээрлик өздөрүнүн боюндай болгон узун, өйдөнү караган, кең жана үрпөйгөн түктөрдөн турган куйруктары бар. Бүт баарын белгилүү бир максат менен жараткан Аллахтын тыйын чычканга мындай куйрук беришинин да, албетте, бир себеби бар: тыйын чычкан бул куйругун колдонуп, дарактан даракка тең салмагын жоготпостон секире алат.

Тыйын чычкан кичинекей учтуу тырмактары менен дарактарга чыга алат. Бутактарда чуркай алат, башын ылдый кылып асыла алат жана ошондой кейипте баса алат. Өзгөчө боз тыйын чычкандар бир дарактын учундагы бутагынан 4 метр аралыктагы башка бир дарактын бутагына оңой гана секире алышат. Абада учуп баратканда колдору менен буттарын жайып, колканаттай (дельтапландай) учушат. Ал ортодо куйруктары жайылып, бир жагынан тең салмакты сактаса, экинчи жагынан багыт берүүчү штурвалдын ролун аткарат. Ал тургай, 9 метр бийиктиктен секирип, жерге төрт буту менен акырын коно алышат.

Сүйкүмдүү тыйын чычкандардын бул кыймыл-аракеттерин дагы бир жолу ойлонуп көрөлү... Эми силер да билип калгандай, тыйын чычкандар бир дарактан экинчисине түшүп кетпестен, кулабастан секирүү жана секиргенде ипичке бутактарды мээлеп, дал үстүнө жабышуу сыяктуу кыймыл-аракеттерди циркачтай мыкты жасай алышат.

Бирок кантип? Ал үчүн оңой эле, анткени тыйын чычкан арткы буттарын, аралыкты так аныктай алган курч көздөрүн, күчтүү тырмактарын жана тең салмагын сактоочу куйругун колдонот. Бирок ойлонуп көрдүңөр беле, тыйын чычканга мындай өзгөчөлүктөрдү берип, аларды колдонууну ким үйрөткөн? Тыйын чычкан ушинтип жашашы керек экенин кайдан билет? Тыйын чычкандар бүт үй-бүлөсү менен колдоруна сызгыч алып, токойдогу ар бир дарактын узундугун же дарактын бутактарын өлчөй алышпайт, анда бир дарактан экинчисине секиргенде ортодогу аралыкты кантип аныкташат? Жана тыйын чычкандар кантип эч бир жери сынбастан же канабастан, ушунчалык тез секирип жүрө алышат?

Эч күмөнсүз, бул сүйкүмдүү жандыктарды ушундай жөндөмдөрү менен жаратып, аларга бул жөндөмдөрүн колдонууну үйрөткөн – Раббибиз Аллах.

Ошондой эле, тыйын чычкандардын жөндөмдөрү жана дене түзүлүшү бийик дарактардын учтарында бышкан жаңгак, каштан, фундук жана кедр жаңгагы сыяктуу кабыгы катуу азыктарга жетүүгө ыңгайлуу. Аллах табияттагы бардык жаныбарлар сыяктуу, тыйын чычкандарды да керектүү азыктарына эч кыйынчылыксыз жете ала тургандай кылып жараткан.

Тыйын чычкандар кышкысын тамак табууда абдан кыйналышат. Ошондуктан жай айларында кышка азык топтошот. Тыйын чычкандар кышында жей турган азыгын алдын ала топтоочу жандыктарга кирет. Бирок азык топтоодо өтө кылдат болушат. Мөмө-жемиштерди жана тапкан эттерин сакташпайт. Себеби бул азыктар бат эле чирип калып, тыйын чычкандар кышында ачка калышат. Ошондуктан тыйын чычкандар кышка бир гана жаңгак, фундук жана тобурчак сыяктуу чыдамкай жемиштерди чогултушат.

Тыйын чычкандарга туулганда эле бул маалыматтарды берип, аларды азыктандырган – Аллах. Бул жерде Аллахтын бир сыпатына күбө болобуз. Бул Аллахтын «ырыскы берүү», башкача айтканда, «жараткан бардык жандыктарына тамак-аш, азык берүү» сыпаты.

Кышка тамак-аш топтогон тыйын чычкандар ар кайсы жерге көмгөн жаңгактарын күчтүү жыт сезүүсү аркылуу табышат. 30 сантиметрлик кардын астына жашырылган жаңгактардын жытын да сезе алышат.

Тыйын чычкандар азыктарды баштыкчалары аркылуу уяларына алып барышат. Демейде азыктарды бир канча уяга чогултушат. Бирок көпчүлүгүнүн ордун кийин унутуп калышат. Анткен менен, мунун өзгөчө бир себеби бар. Аллах муну да атайын ушундай жаратат. Анткени тыйын чычкандар унутуп жердин астында калган жемиштер кийинчерээк бүчүр байлап, чоңоюп, кайрадан жаңы дарактарга айланат.

Мындан тышкары, тыйын чычкандардын көпчүлүк жандыктар сыяктуу, өз ара байланышуу ыкмалары бар. Мисалы, кызыл тыйын чычкандар душмандарын көргөндө куйруктарын кыймылдатып, корккон үндөрдү чыгарып баштайт. Байланыштан тышкары, тыйын чычкандар куйруктарын бийик бутактарда чуркаганда тең салмак үчүн да колдонушат. Куйруктарын колдонуп багытын өзгөртүшөт. Тыйын чычкандардын куйругу кеменин штурвалындай милдетти аткарат. Алардын муруттары да тең салмакка жардам берет. Муруту кесилген тыйын чычкандар тең салмагын сактай алышпайт. Мындан тышкары, муруттарын түнкүсүн айланадагы буюмдарды сезүү үчүн да колдонушат.

Балдар! Тыйын чычкандардын кээ бир түрлөрүнүн уча алаарын билчү белеңер? Австралияда жашаган жана бою 45 сантиметрден 90 сантиметрге чейин жеткен «учуучу тыйын чычкандардын» бардык түрлөрү дарактарда жашайт. Негизи чыныгы мааниде учушпайт. Бир дарактан экинчисине секиргенде узун аралыкты басып өтүшөт. Дарактардын арасында колканаттай учкан бул жандыктардын канаты жок, «канатчасы» бар.

Учуучу тыйын чычкандардын бир түрүнүн канатчасы алдыңкы буттарынан арткы буттарын көздөй созулуп, ичке болот жана кисть сыяктуу узун түктөрү бар. Кээ бир түрлөрүндө болсо канатча жүндүү териден турат. Ал алдыңкы буттун билегине чейин болот. Учуучу тыйын чычкан бир дарактан секиргенде, канатчасын колдонуп 30 метрдей аралыкка уча алат. Ал тургай, кээде токтобостон 6 жолку секирик менен 530 метр аралыкты басып өткөнү байкалган.

Көлөмү кичинекей жаныбарлар кыймылсыз турганда температурасы бат төмөндөп, тоңуп калуу коркунучуна туш болушат. Бул аларга өзгөчө уктап жатканда кооптуулукту пайда кылат. Бирок Аллах жандыктардын бардык түрлөрүнө сырткы катаал шарттардан коргоно турган ыкмаларды жараткан. Мисалы, тыйын чычкан сыяктуу жандыктар мехке окшогон куйругу менен денесин ороп, топтой тоголок болуп укташат. Тыйын чычкандардын куйругун пальтого салыштырсак болот. Суук абада уктаганда куйругу менен оронуп, тоңуп калуудан коргонушат.

Бул сүйкүмдүү жандыктарга Аллах керектүү бардык касиеттерди берип, аларды кантип колдоноорун да үйрөткөн. Алар болсо Аллахтын илхамын угуп, өмүрлөрүн кыйналбай өткөрүшөт.

СЫНСА ДА КАЙРА ЖАҢЫЛАНУУЧУ ТИШТЕР

Тыйын чычкандардын тиши адамдыкынан алда канча курч жана бекем. Ооздорунун алды жагында катуу буюмдарды кемирип сындыруучу курч тиштер, арткы узун көңдөйдө болсо азуулар жайгашкан. Биз бир жаңгакты чагуу (сындыруу) үчүн, абдан катуу ташты же темирден жасалган атайын шайманды колдонобуз. Бул кичинекей жандыктар болсо ооздорундагы курч тиштери менен оңой эле сындырып алышат.

Тыйын чычкандардын тиштери өмүр бою кантип сакталат же тиши сынган тыйын чычкандар кийин кантип курсагын тойгузат, фундук же жаңгакты кантип жейт деп ойлонуп көрдүңөр беле? Бүт нерсени кемчиликсиз жараткан Аллах алардын тишине өтө маанилүү бир касиет берген. Карагыла, азыр абдан таң каласыңар; анткени тыйын чычкандардын тиштери сынып талкаланса, ордуна ошол замат жаңысы чыгат. Сынган тиштер узарып, астынан жаңыланып турат. Аллах бул касиетти бир эле тыйын чычканга эмес, азыктарын кемирип жегенге мажбур болгон бардык жандыктарга берген.