АЛП ПИЛДЕР

Кургактыкта жашаган жаныбарлардын эң чоңу болгон пилдердин Африка жана Азия пили деген эки түрү бар. Африка пилдери башкаларына караганда чоңураак болот. Бою 3,5 метрге, салмагы 6 тоннага жетет. Желдеткичтей болгон кулактарынын узундугу 2 метр, туурасы болсо 1,5 метрди түзөт. Бою 3,5 метр болгон бул алп жаныбарларды үйүбүзгө киргизип, ит же мышыктай кылып бага албайбыз.

Пилдердин башка жаныбарлардан эң чоң айырмасы – бул тумшугу. Шлангга окшогон бул узун тумшуктун ичинде 50 миң булчуң бар. Ооба туура эмес уккан жоксуңар, «50 миң» булчуң... Мурун тешиктери тумшуктун учунда жайгашкан. Пилдер тумшугун азыктарды жана сууну оозуна жеткирүү, буюмдарды көтөрүү жана ошондой эле жыттоо үчүн колдонушат. Пилдин тумшугуна суу ичүү же сууну денесинин үстүнө чачуу үчүн 4 литр суу батат.

Пилдер чоң буюмдарды көтөрө алган тумшуктары менен кичинекей буурчактын уругун үзүп, оозу менен жарып ичин жей алышат. Алардын алп денеси менен ушундай кылдат кыймыл-аракеттерди жасай алышы чындыгында таң калтырбай койбойт. Пил тумшугу бир эле учурда узун манжанын, сурнайдын жана үн күчөткүчтүн кызматын аткара алат.

Мындан тышкары, пилдер тумшугун жуунуу үчүн сууну, топурак менен жуунуу үчүн топуракты чачуу үчүн да колдонушат. Бирок балдары жаңы туулганда тумшуктарын жакшы колдоно алышпайт. Ал тургай, кээде тумшугун тебелеп алып кулашат. Адамдарга бул көрүнүш абдан күлкүмүштүү жана сүйкүмдүү көрүнөт. Бирок пилдердин балдарына тумшугун тебелеп алып кулаган жагат деп айтууга болбойт. Эне пил 12 жыл бою баласын жанынан эч алыстатпайт. Алты ай бою эч эринбей, тажабай баласына тумшугун колдонгонду үйрөтөт.

Пилдин оозунун эки бурчунда эки учтуу узун тиши бар. Ал тиштер коргонууга жардам берет. Ошондой эле, пилдер ал тиштердин бирин жерди оюп, суу табууда колдонушат.

Бул жаныбарлар булалуу өсүмдүктөрдү чайнагандыктан, тиштери бат жешилет. Ошондуктан Раббибиз аларга өтө маанилүү бир касиет берген. Тиштер жешилген сайын ордуна кезектеги тиштердин жаңысы чыга берет.

Бой жеткен бир пилге азык катары бир күндө болжол менен 330 кг өсүмдүк керек. Бул алты боо чөпкө барабар. Пилдер 24 саатынын болжол менен 16 саатын чөп жегенге коротууга мажбур.

Эми силерге пилдер жөнүндө дагы бир кызыктуу маалымат берели. Силер бул калың терилүү, алп жаныбар кантип салкындайт деп ойлонуп көрдүңөр беле? Негизи силер да болжогондой, пилдер териси калың болгондуктан тердебейт, ошондуктан айланасындагы суу же ылай көлмөлөр менен салкындаганга аракет кылышат. Албетте, пилдер салкындоо үчүн башка ыкмаларды да колдонушат. Мисалы, денесин муздатуу үчүн кулактарын желдеткич катары пайдаланышат. Ошондой эле, кулактарын кыймылдатканда андагы ичке кан тамырлар да муздап, дененин салкындашына жардам берет.

Пилдердин дагы бир өзгөчөлүгү болсо чоң жаныбарлардын аңчыларын жана зоологдорду көпкө таң калтырган. Бул өзгөчөлүк пилдердин курсагынын курулдашы. Пилдердин курсагынын курулдаган үнү абдан катуу чыгат. Бирок адамдарды таң калтырганы – пилдердин курсагынан чыккан үндөрдүн бийиктиги эмес, пилдердин ал үндөрдү башкара алышы. Негизи пилдердин чыгарган бул үндөрүнүн тамак сиңирүү менен эч кандай байланышы жок. Пилдер курдаштарынын кайда экенин билүү үчүн ушундай добуштарды чыгарышат. Бирок, эң кызыгы, кандайдыр бир коркунуч болгондо пилдер ошол замат жымжырт болуп калышат. Коркунуч өткөн соң, үндөр кайрадан башталат. Ошентип пилдер 4 км аралыктан да бири-бири менен байланыша алышат.

Пилдердин жер которуусу да илимпоздорду таң калтырат. Кулагы чоң, алп денелүү бул жаныбарлар кургак мезгилдерде жер которушат жана ар дайым бир жолдон жүрүшөт. Мындан да кызыгы, көчүп баратканда жолдо жаткан дарактардын бутактары сыяктуу таштандыларды да тазалашат.

Пилдер кеңири аймакты ээлеп жашаган жаныбарлар болгондуктан, бири-бири менен күчтүү «байланыш» болушу шарт. Мындай байланышты бир гана күчтүү жыт сезүү органы менен түзүүгө болбойт. Мындан тышкары, Аллах пилдин маңдайына адамдар уга албай турган кырылдаган добуш чыгаруучу бир орган жараткан. Бул орган аркылуу пилдер башка жандыктар түшүнө албай турган жашыруун жана сырдуу бир тилди колдонуп бири-бири менен сүйлөшүшөт. Пилдердин чыгарган бул кырылдак үндөрү абдан алыс аралыкка жетет. Ошондуктан мындай өзгөчө добуштар алыс аралыктан сүйлөшүү үчүн идеалдуу.